อภิธรรม ๗ คัมภีร์

ชาวไทยนิยมเรียกอภิธัมมปิฎกว่า อภิธรรม ๗ คัมภีร์ ก็เพราะอภิธัมมปิฎก แยกเป็นหัวข้อสำคัญ ๗ ข้อ คือ

๑.**ธัมมสังคณี** ว่าด้วยการ “รวมกลุ่มธรรมะ” คือจัดระเบียบธรรมะต่าง ๆ ที่กระจาย กันอยู่มากมายมาไว้ในหัวข้อสั้น ๆ เทียบด้วยการนำเครื่องประกอบต่าง ๆ ของ นาฬิกามาคุมกันเข้าเป็นนาฬิกาทั้งเรือน มีเล่มเดียว คือเล่ม ๓๔

๒.**วิภังค์** ว่าด้วยการ “แยกกลุ่ม” คือกระจายออกไปจากกลุ่มใหญ่ เพื่อให้เห็น รายละเอียด เช่น ขันธ์ ๕ มีอะไรบ้าง แต่ละข้อนั้นแยกออกไปอย่างไรได้อีก เทียบด้วยการถอดส่วนประกอบของนาฬิกา ออกมาจากที่รวมกันอยู่เดิม มีเล่มเดียว คือเล่ม ๓๕

๓.**ธาตุกถา** ว่าด้วย “ธาตุ” คือสิ่งที่เป็นต้นเดิมในทางธรรม (โปรดเข้าใจว่า เป็น คนละอย่างกับธาตุทางวิทยาศาสตร์ เพราะทางธรรมมุ่งคติสอนใจ สิ่งที่เป็นต้นเดิม ทางธรรม จึงมีความหมายตามคติธรรม) มีเล่มเดียว คือเล่ม ๓๖ อนึ่ง เล่ม ๓๖ นี้ ยังมีปุคคลบัญญัติรวมอยู่ด้วย

๔.**ปุคคลบัญญัตติ** ว่าด้วย “การบัญญัติบุคคล” โดยกล่าวถึงคุณธรรมสูงต่ำของบุคคล เช่น คำว่า สมยวิมุตฺโต “ผู้พ้นเป็นคราว ๆ” คือบางคราวก็ละกิเลสได้ บางคราวก็ ละไม่ได้ อสมยวิมุตฺโต “ผู้พ้นตลอดไป ไม่ขึ้นอยู่กับคราวสมัย” ได้แก่ผู้ละกิเลสได้ เด็ดขาด เป็นต้น รวมอยู่ในเล่ม ๓๖ เป็นอันว่าเล่ม ๓๖ มี ๒ หัวข้อ

๕.**กถาวัตถุ** ว่าด้วย “เรื่องของถ้อยคำ” คือการตั้งคำถามคำตอบ เพื่อชี้ให้เห็น หลักธรรมที่ถูกต้องทางพระพุทธศาสนา มีเล่มเดียว คือเล่ม ๓๗

๖.**ยมก** ว่าด้วย “ธรรมะที่เป็นคู่” คือการจัดธรรมะเป็นคู่ ๆ โดยอาศัยหลักการ ต่าง ๆ มี ๒ เล่ม คือเล่ม ๓๘ และ ๓๙

๗.**ปัฏฐาน** ว่าด้วย “ที่ตั้ง คือปัจจัย ๒๔” แสดงว่า “อะไรเป็นปัจจัยของอะไรใน ทางธรรม” มี ๖ เล่ม คือเล่ม ๔๐ ๔๑ ๔๒ ๔๓ ๔๔ และ ๔๕