ศัพท์เกี่ยวกับพระวินัย

รวบรวมศัพท์และข้อบัญญัติทางพระวินัยที่พบในพระไตรปิฎกฉบับสำหรับประชาชน จำแนกตามพยัญชนะไทย พร้อมลิงก์ไปยังความย่อในภาค ๔ โดยเฉพาะวินัยปิฎก

หมวด ก

เรื่องที่ควรพูด หรือเรื่องที่ควรนำมาสนทนากันในหมู่ภิกษุ เช่น เรื่องความมักน้อย สันโดษ ความสงัด การไม่คลุกคลี เป็นต้น

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — อังคุตตรนิกาย — วรรคที่ ๒ ยมกวรรค

คำประกาศกิจในท่ามกลางสงฆ์ หรือการสวดประกาศเพื่อขอความตกลงใจและขออนุมัติจากสงฆ์

ภาค ๔ เล่ม ๖ — จุลลวัคค์ — กัมมขันธกะ

สิ่งที่สมควรแก่สมณะบริโภคใช้สอย และสิ่งที่ไม่สมควรแก่สมณะ

ภาค ๔ เล่ม ๕ — มหาวัคค์ — ทรงอนุญาตที่เก็บอาหาร (กัปปิยภูมิ)

สงฆ์หมู่หนึ่งผู้ดำเนินการทำสังฆกรรมหรือกิจสำคัญทางพระวินัย

ภาค ๔ เล่ม ๖ — จุลลวัคค์ — กัมมขันธกะ (หมวดว่าด้วยสังฆกรรม)

ภิกษุผู้ประทุษร้ายสกุล ประพฤติเลวทรามหรือประจบคฤหัสถ์ในทางที่ผิดพระวินัย

ภาค ๔ เล่ม ๑ — มหาวิภังค์ — เตรสกัณฑ์ (สังฆาทิเสสสิกขาบทที่ ๑๓)

การขึงไม้สะดึงเย็บจีวรให้เสร็จในวันนั้น แล้วสวดประกาศมอบให้แก่ภิกษุรูปหนึ่งในนามของสงฆ์

ภาค ๔ เล่ม ๕ — มหาวัคค์ — กฐินขันธกะ (กราลกฐิน)

ภาค ๔ เล่ม ๕ — ทรงอนุญาตให้สวดประกาศกฐิน

หมวด ค

อาบัติหนัก ได้แก่ อาบัติปาราชิก (แก้ไขไม่ได้) และอาบัติสังฆาทิเสส (ต้องประพฤติวุฏฐานวิธีจึงจะพ้นได้)

ภาค ๔ เล่ม ๑ — มหาวิภังค์ — ภาพรวม (โทษของภิกษุตามหมวดใหญ่)

ภาค ๔ เล่ม ๑ — ปาราชิก

ภาค ๔ เล่ม ๑ — สังฆาทิเสส

หมวด จ

ชื่อคัมภีร์หมวดหนึ่งในพระวินัยปิฎก ว่าด้วยสิกขาบทนอกปาฏิโมกข์ตอนปลาย มี ๑๒ ขันธกะ

ภาค ๔ เล่ม ๖ — จุลลวัคค์ ภาค ๑ — ภาพรวม

ภาค ๔ เล่ม ๗ — จุลลวัคค์ ภาค ๒

หมวด ญ

สังฆกรรมที่ทำโดยการสวดเสนอญัตติ ๑ ครั้ง และสวดประกาศขอมติ ๓ ครั้ง ถือเป็นกรรมที่หนักแน่นที่สุด

ภาค ๔ เล่ม ๔ — มหาวัคค์ — ทรงอนุญาตการบวชเป็นการสงฆ์ (ญัตติจตุตถกัมมอุปสัมปทา)

หมวด ต

สังฆกรรมประเภทนิคหกรรม (การลงโทษ) ที่สงฆ์สวดประกาศเพื่อขู่หรือตำหนิภิกษุผู้ชอบก่อความทะเลาะวิวาทหรือก่ออธิกรณ์

ภาค ๔ เล่ม ๖ — กัมมขันธกะ — ตัชชนียกรรม

ภาค ๔ เล่ม ๖ — ลักษณะของผู้ที่ควรลงตัชชนียกรรม

วิธีระงับอธิกรณ์ด้วยการลงโทษแก่ภิกษุผู้ทำผิด ที่ให้การกลับไปกลับมา พูดกลบเกลื่อน หรือพูดมุสา

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมถขันธกะ — ตัสสปาปิยสิกา

วิธีระงับอาปัตตาธิกรณ์ที่ซับซ้อนให้ประนีประนอมเลิกรากันไป เปรียบเหมือนการเอาหญ้ากลบไว้

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมถขันธกะ — ติณวัตถารกะ

หมวด ถ

อาบัติหยาบ เป็นความผิดขั้นถัดรองลงมาจากอาบัติสังฆาทิเสส สามารถพ้นโทษได้ด้วยการแสดงอาบัติ

ภาค ๔ เล่ม ๘ — ปริวาร — มหาวิภังค์โสฬสมหาวาร (กตาปัตติวาร)

หมวด ท

แปลว่า "ทำไม่ดี" อาบัติเบา (ลหุกาบัติ) ที่มักเกิดจากการละเมิดวัตรปฏิบัติและข้อห้ามปลีกย่อย

ภาค ๔ เล่ม ๒ — มหาวิภังค์ — ภาพรวมหมวดอาบัติ

อาบัติเบาที่สุดที่เกี่ยวกับคำพูด เช่น การพูดล้อเลียนหรือเสียดสี

ภาค ๔ เล่ม ๒ — เสขิยกัณฑ์ (วัตรและจรรยามารยาท)

อาบัติที่สามารถพ้นได้ด้วยการแสดง (ปลงอาบัติ) ได้แก่ อาบัติเบาตั้งแต่ถุลลัจจัยลงมาจนถึงทุพภาสิต

ภาค ๔ เล่ม ๒ — มหาวิภังค์ — ภาพรวม (ลำดับหมวดอาบัติ)

ภาค ๔ เล่ม ๑ — มหาวิภังค์ — ภาพรวม

หมวด น

ภิกษุที่มีธรรมเป็นเครื่องอยู่ร่วมต่างกัน ไม่ร่วมทำอุโบสถและสังฆกรรมด้วยกัน

ภาค ๔ เล่ม ๗ — เสนาสนขันธกะ — บุคคลผู้ไม่ควรไหว้ (นานาสังวาส)

การลงโทษด้วยการให้ฉิบหายจากเพศ หรือการไล่ให้สึกออกจากหมู่คณะ

ภาค ๔ เล่ม ๔ — มหาวัคค์ — การปฏิบัติต่อผู้ทำผิด (ยกเสียจากหมู่)

การลงโทษภิกษุตามพระธรรมวินัย มี ๖ อย่าง

ภาค ๔ เล่ม ๖ — กัมมขันธกะ — นิคหกรรมย่อย

นิคหกรรมที่สงฆ์ลงโทษถอดยศหรือตัดสิทธิ แก่ภิกษุผู้มีอาบัติมากหรือคลุกคลีกับคฤหัสถ์

ภาค ๔ เล่ม ๖ — กัมมขันธกะ — นิยสกรรม

อาบัติที่ภิกษุต้องแล้ว จะต้องสละสิ่งของอันเป็นเหตุแห่งอาบัตินั้นเสียก่อน จึงจะสามารถแสดงอาบัติตกได้

ภาค ๔ เล่ม ๒ — นิสสัคคิยกัณฑ์

สิ่งที่เป็นเครื่องอาศัย เช่น ปัจจัย ๔ หรือการขอมอบตัวอยู่ในความปกครองดูแลของอุปัชฌาย์อาจารย์

ภาค ๔ เล่ม ๔ — การบวชเป็นการสงฆ์ — นิสสัย ๔

ภาค ๔ เล่ม ๔ — นิสสัยระงับจากอุปัชฌายะและอาจารย์

หมวด บ

บทไขความ หรือบทที่ตั้งไว้เพื่อขยายความและอธิบายรายละเอียดของแต่ละสิกขาบท

ภาค ๔ เล่ม ๘ — ปริวาร — มหาวิภังค์โสฬสมหาวาร

หมวด ป

วิธีระงับอธิกรณ์ด้วยการถือตามคำรับสารภาพของจำเลย

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมถขันธกะ — ปฏิญญาตกรณะ

การชักเข้าหาอาบัติเดิม เป็นขั้นตอนในวุฏฐานวิธีเมื่อภิกษุต้องอาบัติซ้ำ

ภาค ๔ เล่ม ๖ — ปาริวาสิกขันธกะ — การชักเข้าหาอาบัติเดิม

นิคหกรรมที่สงฆ์ลงโทษภิกษุผู้ด่าว่าคฤหัสถ์ โดยบังคับให้ไปขอขมา

ภาค ๔ เล่ม ๖ — กัมมขันธกะ — ปฏิสารณียกรรม

อาบัติที่เป็นโทษทางพระบัญญัติ คนทั่วไปทำไม่เป็นความผิด แต่ภิกษุทำถือเป็นความผิดฐานละเมิดพระวินัย

ภาค ๔ เล่ม ๑ — มหาวิภังค์ — ภาพรวม

สังฆกรรมที่พระสงฆ์ทำในวันออกพรรษา โดยเปิดโอกาสให้ตักเตือนกันและกันได้

ภาค ๔ เล่ม ๔ — ปวารณาขันธกะ

นิคหกรรมที่สงฆ์ลงโทษขับไล่ภิกษุผู้ประทุษร้ายสกุล ให้ออกจากวัด

ภาค ๔ เล่ม ๖ — กัมมขันธกะ — ปัพพาชนียกรรม

อาบัติหนักที่สุด มี ๔ สิกขาบท ผู้ละเมิดต้องขาดจากความเป็นภิกษุโดยเด็ดขาด

ภาค ๔ เล่ม ๑ — ปฐมปาราชิกกัณฑ์

อาบัติเบาที่ล่วงละเมิดแล้วสามารถพ้นโทษได้ด้วยการแสดงอาบัติ

ภาค ๔ เล่ม ๒ — ปาจิตติยกัณฑ์

อาบัติเบาอันพึงแสดงคืน

ภาค ๔ เล่ม ๒ — ปาฏิเทสนียกัณฑ์

คัมภีร์ประมวลพุทธบัญญัติอันเป็นสิกขาบทของภิกษุและภิกษุณี ที่ต้องสวดทบทวนทุกกึ่งเดือน

ภาค ๔ เล่ม ๔ — มหาวัคค์ — ปาฏิโมกข์และอุโบสถ

การอยู่ชดใช้หรืออยู่กรรม เป็นขั้นตอนแรกของวุฏฐานวิธีเพื่อออกจากอาบัติสังฆาทิเสส

ภาค ๔ เล่ม ๖ — ปาริวาสิกขันธกะ

หมวด ภ

ภิกษุผู้ได้รับแต่งตั้งจากสงฆ์ให้รักษาเรือนคลังและพัสดุ

ภาค ๔ เล่ม ๗ — เสนาสนขันธกะ — เจ้าหน้าที่ทำการสงฆ์อื่น ๆ

ภิกษุผู้ได้รับแต่งตั้งให้ทำหน้าที่จัดคิวภิกษุรับอาหารในที่นิมนต์

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมถขันธกะ — พระทัพพมัลลบุตรทำงานให้สงฆ์ (ภัตตุทเทสกะ)

ภาค ๔ เล่ม ๗ — อาหารและการแจกอาหาร

คัมภีร์ในพระวินัยปิฎกจำแนกรายละเอียดสิกขาบทของภิกษุณี

ภาค ๔ เล่ม ๓ — ภิกขุนีวิภังค์

คัมภีร์ในพระวินัยปิฎกจำแนกรายละเอียดสิกขาบทของภิกษุ

ภาค ๔ เล่ม ๒ — มหาวิภังค์ ภาค ๒

ภาค ๔ เล่ม ๑ — มหาวิภังค์ ภาค ๑

หมวด ม

คัมภีร์หมวดใหญ่ในพระวินัยปิฎก ว่าด้วยสิกขาบทนอกปาฏิโมกข์ตอนต้น

ภาค ๔ เล่ม ๔ — มหาวัคค์ ภาค ๑

ภาค ๔ เล่ม ๕ — มหาวัคค์ ภาค ๒

ระเบียบปฏิบัติในการออกจากอาบัติสังฆาทิเสส เป็นเวลา ๖ ราตรี

ภาค ๔ เล่ม ๖ — ปาริวาสิกขันธกะ — การเก็บปริวาสและเก็บมานัตต์

หมวด ย

วิธีระงับอธิกรณ์ด้วยการถือเอาเสียงข้างมากเป็นประมาณ

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมถขันธกะ — เยภุยยสิกา

หมวด ร

การเสียราตรี หรือการที่ภิกษุผู้อยู่ปริวาสละเมิดข้อห้าม ทำให้ต้องเริ่มนับวันใหม่

ภาค ๔ เล่ม ๖ — ปาริวาสิกขันธกะ — รัตติเฉท

หมวด ล

อาบัติเบาที่มีโทษเล็กน้อย สามารถแก้ไขได้ด้วยการปลงอาบัติ

ภาค ๔ เล่ม ๒ — มหาวิภังค์ — ภาพรวม (เสขิยะและอาบัติเบา)

อาบัติที่เป็นโทษทางโลก คือพฤติกรรมที่ชาวโลกทั่วไปก็มองว่าเป็นความผิดหรือความเสียหาย

ภาค ๔ เล่ม ๑ — มหาวิภังค์ — ภาพรวม

หมวด ว

การเสียวัตร หรือการที่ภิกษุละเลยหน้าที่ข้อปฏิบัติในระหว่างประพฤติวุฏฐานวิธี

ภาค ๔ เล่ม ๖ — ปาริวาสิกขันธกะ — วัตรของผู้อยู่ปริวาส (วัตตเภท)

การทำให้ของเป็นสองเจ้าของ เพื่อหลีกเลี่ยงอาบัติในการเก็บอติเรกจีวรหรือบาตร

ภาค ๔ เล่ม ๕ — จัมมขันธกะ — ข้ออนุญาตชนบทชายแดน (วิกัปจีวร)

ภาค ๔ เล่ม ๒ — สิกขาบทว่าด้วยวิกัปจีวร

ความบกพร่องเสียหาย จำแนกเป็นวิบัติของภิกษุและสังฆกรรม

ภาค ๔ เล่ม ๘ — ปริวาร — โสฬสมหาวาร (วิปัตติวาร)

ภาค ๔ เล่ม ๖ — ศีลวิบัติและอาจารวิบัติ (บริบทตัชชนียกรรม)

เรื่องราวหรือกรณีที่พระพุทธองค์ทรงวินิจฉัยชี้ขาดแล้ว ทรงจัดไว้เป็นตัวอย่างบรรทัดฐานในการปรับอาบัติ

ภาค ๔ เล่ม ๑ — ปฐมปาราชิกกัณฑ์ — วินีตวัตถุ

อธิกรณ์ว่าด้วยการทะเลาะโต้เถียงวิวาทกันในเรื่องพระธรรมวินัย

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมถขันธกะ — อธิกรณ์ ๔

อาบัติที่พ้นได้ด้วยการประพฤติวุฏฐานวิธี (การอยู่กรรม) ได้แก่ อาบัติสังฆาทิเสส

ภาค ๔ เล่ม ๑ — เตรสกัณฑ์ (สังฆาทิเสส)

ระเบียบปฏิบัติเพื่อออกจากอาบัติหนักขั้นสังฆาทิเสส

ภาค ๔ เล่ม ๖ — ปาริวาสิกขันธกะ — การอยู่ปริวาสและมานัตต์

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมุจจยขันธกะ — การขออัพภาน

หมวด ส

การระงับอธิกรณ์ด้วยการสวดประกาศยกให้ว่าภิกษุอรหันต์รูปนั้นเป็นผู้มีสติสมบูรณ์

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมถขันธกะ — สติวินัย

ชื่อขันธกะหมวดหนึ่งในคัมภีร์จุลลวรรค ว่าด้วยวิธีระงับอธิกรณ์ ๗ ประการ

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมถขันธกะ

เขตแดนที่สงฆ์ตกลงประกาศกำหนดร่วมกัน เพื่อใช้ทำสังฆกรรม

ภาค ๔ เล่ม ๔ — อุโบสถขันธกะ — สมมติสีมา

ภิกษุผู้บวชใหม่ที่อยู่ในความปกครองของอุปัชฌายะ

ภาค ๔ เล่ม ๔ — มหาวัคค์ — ทรงบัญญัติสัทธิวิหาริกวัตร

การระงับอธิกรณ์ในที่พร้อมหน้า (บุคคล วัตถุ และธรรมวินัย)

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมถขันธกะ — สัมมุขาวินัย

กิจที่พระสงฆ์ต้องประชุมร่วมกันทำเพื่อบริหารคณะสงฆ์

ภาค ๔ เล่ม ๖ — กัมมขันธกะ

ภาค ๔ เล่ม ๔ — มหาวัคค์ — ขันธกะของสงฆ์

อาบัติหนักรองจากปาราชิก ผู้ล่วงละเมิดต้องประพฤติมานัตต์จึงจะสวดอัพภานให้พ้นมลทินได้

ภาค ๔ เล่ม ๑ — เตรสกัณฑ์ (สังฆาทิเสส ๑๓)

หมวดหนึ่งในเสขิยวัตร ว่าด้วยข้อปฏิบัติเพื่อความเหมาะสมและกิริยามารยาทอันพึงมีของสมณะ

ภาค ๔ เล่ม ๒ — เสขิยกัณฑ์ — สารูป

สตรีผู้เตรียมตัวอุปสมบทเป็นนางภิกษุณี

ภาค ๔ เล่ม ๓ — ภิกขุนีวิภังค์ — นางสิกขมานา

ข้อบัญญัติแห่งพระวินัย กฎข้อบังคับความประพฤติของภิกษุและภิกษุณี

ภาค ๔ เล่ม ๑ — มหาวิภังค์ — ภาพรวม

ธรรมเนียมและจรรยามารยาทอันดีงามที่ภิกษุพึงศึกษา

ภาค ๔ เล่ม ๒ — เสขิยกัณฑ์

ภิกษุผู้ได้รับสมมติให้จัดสรรที่อยู่อาศัย

ภาค ๔ เล่ม ๗ — เสนาสนขันธกะ — การจัดสรรที่อยู่อาศัย (เสนาสนคาหาปกะ)

ภาค ๔ เล่ม ๖ — พระทัพพมัลลบุตร (จัดเสนาสนะ)

หมวด อ

จีวรที่เกินความจำเป็น หรือผ้าที่เกินจำนวน ๓ ผืน (ไตรจีวร) ที่ทรงอนุญาตให้มีไว้ประจำตัว

ภาค ๔ เล่ม ๕ — จีวรขันธกะ

เรื่องที่สงฆ์ต้องจัดต้องทำหรือชำระสะสาง

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมถขันธกะ — อธิกรณ์ ๔

ธรรมหรือวิธีสำหรับใช้ระงับอธิกรณ์ ๗ ประการ

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมถขันธกะ (อธิกรณสมถะ ๗)

บุคคลที่มิได้บวชเป็นภิกษุ ได้แก่ คฤหัสถ์และสามเณร

ภาค ๔ เล่ม ๒ — สิกขาบทที่เกี่ยวกับอนุปสัมบัน

อธิกรณ์ว่าด้วยการโจทฟ้องกันด้วยความบกพร่องเรื่องศีลวิบัติ

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมถขันธกะ — อธิกรณ์ ๔

กิจที่ภิกษุไม่ควรทำอย่างยิ่ง ๔ อย่าง (อกรณียกิจ) ที่อุปัชฌายะจะต้องสอนหลังบวชเสร็จ

ภาค ๔ เล่ม ๔ — พิธีกรรมอุปสมบท — อกรณียกิจ ๔

ข้อปฏิบัติเกี่ยวกับมารยาท ขนบธรรมเนียม ความเป็นอยู่ของภิกษุ ซึ่งอยู่นอกเหนือจากข้อบังคับหลักในพระปาฏิโมกข์

ภาค ๔ เล่ม ๒ — เสขิยกัณฑ์ (วัตรและจรรยามารยาท)

ภิกษุผู้อยู่ในความปกครองของอาจารย์

ภาค ๔ เล่ม ๔ — อาจริยวัตรและอันเตวาสิกวัตร

การระงับอธิกรณ์ด้วยการยกประโยชน์ให้ขณะเป็นบ้า

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมถขันธกะ — อมูฬหวินัย

ภิกษุผู้ไม่มีความละอายในการล่วงละเมิดสิกขาบท

ภาค ๔ เล่ม ๔ — ข้อกำหนดเรื่องให้นิสสัยเพิ่มเติม (อลัชชี)

การสวดประกาศของสงฆ์เพื่อถอนภิกษุออกจากอาบัติสังฆาทิเสส

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมุจจยขันธกะ — การขออัพภาน

อธิกรณ์เกี่ยวกับการต้องอาบัติต่างๆ

ภาค ๔ เล่ม ๖ — สมถขันธกะ — อธิกรณ์ ๔

นิคหกรรมที่สงฆ์สวดประกาศยกภิกษุเสียจากหมู่ ไม่ให้ใครร่วมกินร่วมนอน

ภาค ๔ เล่ม ๖ — กัมมขันธกะ — อุกเขปนียกรรม

ธรรมอันยิ่งของมนุษย์ หรือคุณวิเศษ หากภิกษุอวดอ้างสิ่งที่ไม่มีในตน ต้องอาบัติปาราชิก

ภาค ๔ เล่ม ๑ — จตุตถปาราชิกกัณฑ์ — ห้ามอวดคุณวิเศษที่ไม่มีในตน

การประชุมของสงฆ์ทุกกึ่งเดือนเพื่อสวดทบทวนปาฏิโมกข์

ภาค ๔ เล่ม ๔ — อุโบสถขันธกะ

พระเถระผู้เป็นประธานในการบวชและรับภิกษุใหม่ไว้ในความปกครอง

ภาค ๔ เล่ม ๔ — มหาวัคค์ — ทรงอนุญาตให้มีอุปัชฌายะ

การบวชเป็นภิกษุหรือภิกษุณีในพระพุทธศาสนา

ภาค ๔ เล่ม ๔ — มหาวัคค์ — ข้อกำหนดเรื่องการอุปสมบท

ภาค ๔ เล่ม ๔ — พิธีกรรมอุปสมบท

สิกขาบทว่าด้วยการห้ามด่าทอภิกษุอื่น (สิกขาบทที่ ๒ ในมุสาวาทวรรค)

ภาค ๔ เล่ม ๒ — มุสาวาทวรรค