ศัพท์ธรรมะ

หมวด ก

ถ้อยคำที่ควรพูด เรื่องที่ควรนำมาสนทนาในหมู่ภิกษุ ๑๐ อย่าง เช่น เรื่องความมักน้อย สันโดษ ความสงัด

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — อังคุตตรนิกาย — ทสกนิบาต — วรรคที่ ๒ ชื่อยมกวรรค — กถาวัตถุ ๑๐

ภาค ๔ เล่ม ๓๗ — อภิธรรม กถาวัตถุ

การกระทำที่ประกอบด้วยเจตนา — ทำด้วยความจงใจหรือเจตนา ทั้งฝ่ายดีและฝ่ายชั่ว

ภาค ๔ เล่ม ๒๑ — อังคุตตรนิกาย — จตุกกนิบาต — กัมมปถวรรค

ภาค ๓ — อังคุตตรนิกาย — กรรมและวิบาก

กรรมเครื่องเศร้าหมอง สี่อย่าง คือ ปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท

ภาค ๔ เล่ม ๓๔ — อภิธรรม กถาวัตถุ — อกุศลจิต

เมื่อเห็นผู้อื่นทุกข์ หวั่นใจคิดหาทางช่วย — หนึ่งในพรหมวิหาร ๔

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — อัปปมัญญาวิภังค์

วัตถุอันจูงใจเพ่งเพื่อสมาธิ เช่น ปฐวี อาโป เตโช วาโย — ฯลฯ

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — อังคุตตรนิกาย — ทสกนิบาต — มหาวรรค — กสิณ ๑๐

เพื่อนดี มิตรที่พึ่งได้ในทางคุณธรรม

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — อังคุตตรนิกาย — ทสกนิบาต — นาถกรณวรรค

สติพิจารณากายให้เห็นตามสภาพ เกิดรู้เท่าทัน ไม่หมกมุ่น

ภาค ๔ เล่ม ๒๕ — สุตตนิบาต — จูฬวรรค — ราหุลสูตร

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — สติปัฏฐานวิภังค์

รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันน่าใคร่า

ภาค ๔ เล่ม ๒๕ — สุตตนิบาต — จูฬวรรค — เหมวตสูตร (กามคุณ ๕)

ทางแห่งกุศลทางกาย วาจา ใจ สิบทาง — กายสุจริต ๓ วจีสุจริต ๔ มโนสุจริต ๓

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — อังคุตตรนิกาย — ทสกนิบาต — ปัจโจโรหณิวรรค

ภาค ๔ เล่ม ๑๒ — มัชฌิมนิกาย — สาเลยยกสูตร

รากแห่งกุศล อโลภะ อโทสะ อโมหะ

ภาค ๓ — ขุททกนิกาย — มูลรากแห่งอกุศล ๓ (เทียบฝ่ายกลับกัน)

ภาค ๓ — อภิธรรม — ๙๕. ธรรมที่เป็นกุศล

หมวด ข

กองรูปนามห้า — รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ขันธวิภังค์

หมวด ค

ทางไปแห่งการเกิด — ๕ คติ คือ นรก กำเนิดดิรัจฉาน เปรต มนุษย์ เทพ

ภาค ๔ เล่ม ๓๗ — อภิธรรม กถาวัตถุ — ฉคติกถา

ผู้ครองเรือน พ่อเรือน คหบดี — ฝ่ายฆาราวาสในพุทธบริษัท

ภาค ๕ สารบัญค้นคำ — ดัชนีเศรษฐี คฤหบดี

ความเคารพ เอื้อเฟื้อ ใส่ใจปฏิบัติต่อผู้หรือสิ่งที่ควรนับถือ

ภาค ๔ เล่ม ๒๑ — อังคุตตรนิกาย — จตุกกนิบาต — โยธาชีววรรค

หมวด จ

เดินกลับไปมาโดยมีสติกำกับ

ภาค ๔ เล่ม ๒๒ — อังคุตตรนิกาย — ฉักกนิบาต — อานิสงส์การจงกรม

ภาค ๔ เล่ม ๗ — วินัย — อนุญาตจงกรม

ฌานที่สี่ มีอุเบกขาและเอกัคคตาเป็นลักษณะเด่น

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ฌานวิภังค์

สภาพรู้อารมณ์ นึกคิด ความเป็นใจ — ตามวิจัยฝ่ายจิตตนุปปาทาทิ

ภาค ๔ เล่ม ๓๔ — อภิธรรม จิตตนุปปาทกัณฑ์ — จิต ๒๑ ฯลฯ

ความหลุดพ้นแห่งจิตจากกิเลส ด้วยสมาธิหรือวิเวก

ภาค ๔ เล่ม ๒๑ — อังคุตตรนิกาย — สัญเจตนิยวรรค — เจโตวิมุตติ

หมวด ฉ

ความพอใจ ยินดี รักใคร่ — หนึ่งในอิทธิบาท

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — อิทธิปาทวิภังค์

หมวด ต

พระนามแห่งพระพุทธเจ้า — ผู้เสด็จมาโดยถูกต้องตามที่เป็นจริง ฯลฯ

ภาค ๔ เล่ม ๑๒ — มัชฌิมนิกาย — มหาสาเลยยกสูตร

กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา — ความทะยานอยาก แส่หา

ภาค ๓ — อภิธรรม — ๑๗๑. ตัณหามูลกธรรม ๙

ภาค ๔ เล่ม ๒๓ — อังคุตตรนิกาย — อนุสยวรรค

หมวด ท

พระญาณอันยิ่ง สิบประการ — ฐานาฐานะ ฯลฯ จนถึงอาสวักขยญาณ

ภาค ๔ เล่ม ๑๒ — มัชฌิมนิกาย — สาเลยยกสูตร — กำลังของพระตถาคต ๑๐

ทิฏฐิชนิดต่างของสมณพราหมณ์ แบ่งเบื้องต้น ๑๘ เบื้องปลาย ๔๔

ภาค ๔ เล่ม ๙ — ทีฆนิกาย — พรหมชาลสูตร — ทิฏฐิ ๖๒

ทัศนะหยั่งรู้จุติและอภิราช ตามอำนาจกรรม — วิชชาข้อที่ ๓ ในวิชชา ๓ / ๖

ภาค ๔ เล่ม ๑ — วินัย — วิชชา ๓ / จุตูปปาตญาณ

สภาพแห่งทุกข์ — ทุกขทุกขตา วิปริณามทุกขตา สังขารทุกขตา

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — สัจจวิภังค์

กายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต — ฝ่ายกลับกันคือ สุจริต ๓

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — อังคุตตรนิกาย — ทสกนิบาต — มหาวรรค

เทวดา — แบ่งสมมติ อุปปัตติ วิสุทธิ ตามบรรยายในพระบาลี

ภาค ๕ สารบัญค้นคำ — ดัชนีเทวดา

หมวด ธ

สัจจธรรม คำสอน และธรรมดาของสังขาร ตามบริบท

ภาค ๔ เล่ม ๔ — มหาวิภังค์ — ธรรมแสดงครั้งต้น

สิ่งทรงสภาพ จักขุธาตุ ฯลฯ จนถึงธัมมธาตุ

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ธาตุวิภังค์

หมวดพระอภิธรรม คัมภีร์ที่ ๓ — สงเคราะห์ธรรมเข้ากับ ขันธ์ อายตนะ ธาตุ

ภาค ๔ เล่ม ๓๖ — อภิธรรม — ธาตุกถา

วัตรอันสมัครใจสมาทาน เพื่อขัดเกลาและมักน้อย

ภาค ๔ เล่ม ๘ — วินัย ปริวาร

หมวด น

คำสั่งสอนมีลักษณะเก้าอย่าง — สุตตะ เคยยะ ฯลฯ จนถึงเวทัลละ

ภาค ๔ เล่ม ๒๑ — อังคุตตรนิกาย — สัญเจตนิยวรรค — นวังคสัตถุศาสน์

ธรรมอันทำที่พึ่ง มีศีล สดับ คบมิตรดี ฯลฯ

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — อังคุตตรนิกาย — นาถกรณวรรค

ความดับกิเลสและทุกข์ — สอุปาทิเสสและอนุปาทิเสส ตามลำดับอรรถ

ภาค ๔ เล่ม ๑๐ — ทีฆนิกาย — มหานิทานสูตร

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — สัจจวิภังค์

กามฉันทะ พยาบาท ถีนมิทธะ อุทธัจจกุกกุจจะ วิจิกิจฉา — เครื่องกั้นจิต

ภาค ๔ เล่ม ๒๒ — อังคุตตรนิกาย — นีวรณวรรค

หมวด ป

อวิชชาเป็นต้นจนถึงทุกข์ — แนวอิงอาศัยเกิดดับ

ภาค ๔ เล่ม ๑๐ — ทีฆนิกาย — มหานิทานสูตร — ปฏิจจสมุปบาท

บุคคลฝึกลำบากรู้ช้า ฝึกลำบากรู้เร็ว ฝึกสะดวกรู้ช้า ฝึกสะดวกรู้เร็ว — ตามฝ่ายฝั่งฌานอบรม

ภาค ๔ เล่ม ๒๑ — อังคุตตรนิกาย — จตุกกนิบาต — ปฏิปทาวรรค

อัตถ ธัมม นิรุตติ ปฏิภาณ

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ปฏิสัมภิทาวิภังค์

เหตุเครื่องอาศัย — อุปฐาน ปัจจัย ๒๔ ฯลฯ ในวิเคราะห์ฝ่ายวิเศษ

ภาค ๔ เล่ม ๔๐ — อภิธรรม ปัฏฐาน

เพียรกัน ละ ให้เกิด รักษากุศล

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — สัมมัปปธานวิภังค์

จินตามย สุตมย ภาวนามย — ปัญญาแนวต่าง ๆ

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — สุตตันตภาชนียะ

อิทธิ อาเทสนา อนุสาสนี — ๓ ฐานอัศจรรย์

ภาค ๔ เล่ม ๙ — ทีฆนิกาย — เกวัฏฏสูตร

หมวด ผ

กระทบ — อารมณ์ถูกต้องแห่งจิต ประกอบอายตนะ ๆ

ภาค ๔ เล่ม ๓๔ — อภิธรรม จิตตนุปปาทกัณฑ์

หมวด พ

มรรคแห่งศีล สัมโพธิ หรือวิถีอันสูง ตามเนื้อหาสูตร

ภาค ๔ เล่ม ๑๒ — มัชฌิมนิกาย — สัพพาสวสังวรสูตร

เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา — ธรรมอยู่เย็นอันปราศจากอาฆาต

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — อัปปมัญญาวิภังค์

อกุศลราศี ความเจ็บใจ คิดอาฆาต

ภาค ๔ เล่ม ๒๒ — อังคุตตรนิกาย — นีวรณวรรค (พยาบาทเป็นต้น)

ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา — กำลังอันยังคณะอบรม

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — อินทริยวิภังค์ / พละ

บริวารพระพุทธเจ้า สี่ตระ — ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา

ภาค ๕ — ดัชนีพระภิกษุ

ภาค ๕ — ดัชนีพระภิกษุณี

ภาค ๕ — ดัชนีอุบาสก

ภาค ๕ — ดัชนีอุบาสิกา

สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ ปีติ ปัสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา — องค์แห่งตรัสรู้

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — โพชฌังควิภังค์

รวม สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ฯลฯ มรรค ๘ — ฝ่ายจะตรัสรู้

ภาค ๔ เล่ม ๑๐ — มหาปรินิพพานสูตร — โพธิปักขิยะ

หมวด ภ

กามภพ รูปภพ อรูปภพ — วิเวกของการเกิด

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ขันธวิภังค์ (ฯลฯ ภพ)

บุรุษผู้อุปสมบทในสงฆ์

ภาค ๕ สารบัญค้นคำ — ดัชนีพระภิกษุ

สตรีผู้อุปสมบทในสงฆ์ฝ่ายเนกขัมมะ

ภาค ๕ สารบัญค้นคำ — ดัชนีพระภิกษุณี

หมวด ม

มงคล ๓๗–๓๘ ประการ — มิใช่เครื่องลาง แต่คือข้อปฏิบัติอันยังความเจริญ

ภาค ๔ เล่ม ๒๕ — ขุททกปาฐะ — มงคลสูตร

สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ จนสัมมาสมาธิ — ทางอันสูงเพื่อดับทุกข์

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — มัคควิภังค์

มาตราอ้างอิง สอบกล่าวอ้างว่าเป็นคำตถาคต ต่อพุทธวจนะ ต่ออนุฏฐาโบธิ ฯลฯ

ภาค ๔ เล่ม ๒๑ — อังคุตตรนิกาย — มหาปเทส ๔

ภาค ๔ เล่ม ๑๐ — มหาปรินิพพานสูตร — มหาปเทส

วิมุตติอันไม่แท้ — พ้นวิกปั่นเทียมเพราะเหตุภายนอก ไม่ถึงดับกิเลส

ภาค ๔ เล่ม ๒๐ — อังคุตตรนิกาย — ติกนิบาต — อปรา เอกธัมมาทิปาลิ — มิจฉาและสัมมา

ภาค ๔ เล่ม ๒๒ — อังคุตตรนิกาย — วิมุตตายตนะ

อิ่มเอิบเมื่อผู้อื่นได้ดี — แผ่ฝ่ายพรหมวิหาร ๔

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อัปปมัญญาวิภังค์

เจตนาตีโต้ แสดงสิ่งไม่เท็จให้เท็จ

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — อังคุตตรนิกาย — อกุศล/กุศลกรรมบถ

อวิชชา ความไม่รู้ — รากฝ่ายอกุศล หนึ่งในอกุศลมูล ๓

ภาค ๓ — ออกุศลมูล ๓

หมวด ย

กาม ภพ ทิฏฐิ อวิชชา — สี่พวกที่ประกอบสัตว์ไว้กับเวียน

ภาค ๔ เล่ม ๒๕ — สุตตนิบาต — อาฬวกสูตร (โอฆะ ๔)

หมวด ร

แก้วอันยิ่ง สาม คือพระพุทธ ธรรม สงฆ์

ภาค ๔ เล่ม ๒๕ — สุตตนิบาต — รตนสูตร

ฝ่ายอันปรุงอันปฏิกูล รวมร่างกายวัตถุ ตามฝ่ายอภิธรรม

ภาค ๔ เล่ม ๓๔ — อภิธรรม จิตตนุปปาท — รูป

หมวด ล

ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข — เสื่อม นินทา ฯลฯ อันจิตพึงอดทน

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — อังคุตตรนิกาย — มหาวรรค (โลกธรรม ๘)

มรรค ๔ ผล ๔ นิพพาน ๑ — ฝ่ายอันหลุดพ้นวิสัยโลกี

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — มัคค · มรรค

รากฝ่ายอกุศล — ความติดใจ อยากได้ ตระหนี่ ฯลฯ

ภาค ๓ — อกุศลมูล ๓

หมวด ว

ปุพเพนิวาสานุสสติ จุตูปปาต อาสวักขย — ตามฝ่ายวินัยปาราชิกกทาน

ภาค ๔ เล่ม ๑ — วินัย — วิชชา ๓

รู้อารมณ์ จำแนกตาม อายตนะ ฯลฯ

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — วิญญาณ

ผลแห่งกรรม — ฝ่ายอันตามมาจากกรรมก่อน

ภาค ๓ — อังคุตตรนิกาย — กรรมและวิบาก

เที่ยงทั้งที่ไม่เที่ยง ฯลฯ — สี่แง่ ตามฝ่ายฌาน นิมิต ฯลฯ ในยุฏฐาน

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ฌานวิภังค์ (วิปัสสนา · ฯลฯ)

รู้เท่าโดยปัญญา — ฝ่ายฝั่งฌาน สติ ฯลฯ

ภาค ๔ เล่ม ๑๐ — ทีฆนิกาย — มหาสติปัฏฐานสูตร

เจโตวิมุตติ อันยิ่ง แปดขั้น — ตามลำดับฌาณ/มุขะ

ภาค ๔ เล่ม ๒๓ — อังคุตตรนิกาย — อัฏฐกนิบาต

วิมุตติ ห้าสถา — ตทังคะ ฯลฯ จนสุดกิเลส

ภาค ๔ เล่ม ๒๒ — อังคุตตรนิกาย — วิมุตตายตนะ

ความเพียร — หนึ่งในพละ/พล ๕ / อินทรีย์ ฯลฯ

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อินทริยวิภังค์ — วิริยะ

สุข ทุกข์ อทุกขมสุข ฯลฯ จนละเอียดตามฝ่ายสังยุตต์/วิภังค์

ภาค ๓ — สังยุตตนิกาย — เวทนา ๒ ถึง ๑๐๘

หมวด ศ

แน่วแน่ในสิ่งงาม — หนึ่งในพละ/อริยทรัพย์/อินทรีย์

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อินทริยวิภังค์ — ศรัทธา

กาย วาจา อันสงบ ตามฝ่ายฝั่งฌานพื้น

ภาค ๔ เล่ม ๔ — มหาวิภังค์ — อุปัสมปทา

หมวด ส

กาย เวทนา จิต ธรรม อนุปัสสนา ตามลำดับ

ภาค ๔ เล่ม ๑๐ — มหาสติปัฏฐาน

ฌานรูป สี่ อรูป สี่ — ฝ่ายฝั่งสมาธิ

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ฌานวิภังค์

หกชั้นกามาวจร จาตุมหาราช ฯลฯ ปรนิมมิตวสวัตดี

ภาค ๕ — ดัชนีเทวดา (เทวโลก)

สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา ฯลฯ จนกลิ่นอายุ ลำดับตามฝ่ายฝั่งฌาน/มรรค

ภาค ๔ เล่ม ๙ — มหาลิสูตร — สัญโญชน์

อนิจ อนัตต อสุภ ฯลฯ — นิมิตอันยังคณะบำรุง

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — มหาวรรค — สัญญา ๑๐

กายสุจริต วจี มโน — ฝ่ายดี คู่ ทุจริต

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — กุศล/อกุศลกรรมบถ

เอกพีชี โกลังกะ สัตตักขัตตุปรมะ — แบ่งฝ่ายโสดา

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — อังคุตตรนิกาย — ทสกนิบาต

หมวด อ

ฝ่ายกลับกันกุศล กาย วาจา ใจ สิบทาง

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — ทสกนิบาต

โลภะ โทสะ โมหะ — รากแห่งอกุศล

ภาค ๓ — มูลรากแห่งอกุศล ๓

อันตราปฯ อุทธังโสโต ฯลฯ — แบ่งฝ่ายอนา

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — อังคุตตรนิกาย — ทสกนิบาต

ศรัทธา ศีล หิริ โอตตัปปะ พาหุสัจจะ/สุตะ จาคะ ปัญญา

ภาค ๔ เล่ม ๒๓ — อังคุตตรนิกาย — คหปติวรรค — อริยทรัพย์ ๗

โสดา สกา นา อรหา — หรือแยก ๗ ฝ่ายวิกขัมปะ/ปัญญา ฯลฯ

ภาค ๔ เล่ม ๙ — มหาลิสูตร — อริยบุคคล

ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค — ความจริงอันประเสริฐ

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — สัจจวิภังค์

อากาศานัญจายตนะ ฯลฯ — ฌาน/ภพ อรูป

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — ฌานวิภังก์ (อรูปฌาน)

อายตนะใจภายนอก/ใน — ตา หู ฯลฯ โผฏฐัพพะ ธรรมาธารม

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อายตนวิภังค์

อาหารกวฬา ฯ ผัสสา ฯ มโนสัญฯ ฯ วิญญาณา ฯ ตามฝ่ายฝั่งฌาน/จิตตะ

ภาค ๔ เล่ม ๓๔ — จิตตนุปปาท — อาหาร ๔

ฉันทะ วิริยะ จิตตะ วิมังสา — ฐานแห่งความสำเร็จอันยิ่ง

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อิทธิปาทวิภังค์

อินทรีย์ตา ฯ จนอรหัต ตามฝ่ายฝั่งฌาน/ฝ่ายฝั่งฌาน/อินทรียวิภังค์

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อินทริยวิภังค์