หลักธรรมสำคัญ

หลักความจริงและกฎธรรมชาติ

ความจริงอันประเสริฐ ๔ ประการ ได้แก่ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค — เป็นแกนกลางเพื่อรู้ตามจริงและดับทุกข์

ภาค ๔ เล่ม ๔ — มหาวิภังค์ — ทรงแสดงธรรมครั้งแรก

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ๔. สัจจวิภังค์ แจกสัจจะ

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — วิภังค์ — ก. สุตตันตภาชนียะ แจกตามแนวพระสูตร

กฎธรรมดาของสรรพสิ่ง อนิจจัง (ไม่เที่ยง) ทุกขัง (ทนอยู่ไม่ได้) อนัตตา (ไม่ใช่ตัวตน ไม่ควรยึดมั่น) — อันได้แก่ลักษณะ ๓ ในกองรูปนาม หรือในสังขารทั้งปวง ตามแนวเทศนา

ภาค ๔ เล่ม ๒๐ — อังคุตตรนิกาย — ติกนิบาต — วรรคที่ ๔ โยธาชีววรรค (ทำนองคลองธรรม สังขารทั้งปวง — ฯลฯ)

ภาค ๔ เล่ม ๑๔ — มัชฌิมนิกาย — ๙. มหาปุณฑมสูตร (ขันธ์ ๕ กับ อนิจจ·ทุกข·อนัตตา)

กฎแห่งเหตุปัจจัยอันเกี่ยวพันเป็นลูกโซ่ แสดงความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ (สมุทัย) และความดับไปแห่งกองทุกข์ (นิโรธ) ตามอริยวินัย

ภาค ๔ เล่ม ๑๐ — ทีฆนิกาย — ๒. มหานิทานสูตร

ภาค ๔ เล่ม ๑๐ — มหานิทานสูตร — ปฏิจจสมุปบาท (อะไรเป็นปัจจัยแห่งอะไร)

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ๖. ปัจจยาการวิภังค์ แจกปัจจยาการ

องค์ประกอบของสภาวะที่รู้แจงได้ในกระบวนมนุษย์และสัตว์ ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ — ล้วนอันพึงรู้ตามลักษณะไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ๑. ขันธวิภังค์ แจกขันธ์ ๕

แนวทางปฏิบัติเพื่อการพ้นทุกข์

ทางสายกลาง อันละเว้นส่วนโลดโผนทั้ง กามสุขัลลิกานุโยค และ อัตตกิลมถานุโยค — ปฏิบัติอันนำสู่ความรู้ดับทุกข์

ภาค ๔ เล่ม ๔ — มหาวิภังค์ — ทรงแสดงธรรมครั้งแรก

มรรคอันประเสริฐ มี สัมมาทิฏฐิ เป็นต้น ลำดับถึง สัมมาสมาธิ เป็นท้าย — หลักปฏิบัติอันประกอบเพื่อดับกิเลสและเพื่อรู้อริยสัจ

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ๑๑. มัคควิภังค์ แจกมรรค

ภาค ๔ เล่ม ๙ — ทีฆนิกาย — ๖. มหาลิสูตร (อริยมรรคมีองค์ ๘ — ฯลฯ)

มุ่งฝึกฝนในศีล สมาธิและปัญญาอย่างเต็มอัตรา — อธิบายอีกนัยหนึ่งเป็น อธิศีล อธิจิต อธิปัญญา อันสูงกว่าหรือกว่าศีล·จิต·ปัญญาโดยทั่วไป

ภาค ๔ เล่ม ๒๐ — อังคุตตรนิกาย — ติกนิบาต — วรรคที่ ๔ สมณวรรค (กรณียกิจ อธิศีล อธิจิต อธิปัญญา — ฯลฯ)

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — วิภังค์ — มรรคมีองค์ ๔ / ๕ ในวินัยแห่งจิตอบรม

หลักธรรมฝ่ายแห่งการตรัสรู้ รวม สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ โพชฌงค์ ๗ มรรคมีองค์ ๘ (และฌาน) — อันประกอบคุ้มครูปฏิบัติเพื่อสิ้นกิเลส

ภาค ๔ เล่ม ๑๐ — มหาปรินิพพานสูตร — โพธิปักขิยธรรม (รวมหมวด)

ภาค ๔ เล่ม ๑๙ — สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค (รายการ มัคค·โพชฌงค์·สติปัฏฐาน·อินทรีย์ ฯลฯ)

อันตั้งสติพิจารณาในกาย ในเวทนา ในจิต ในธรรม เป็นทางฝึกเพื่อก้าวล่วงความเศร้าหมองและรู้เท่าหยั่งรู้ (ตามอรรถแห่งสูตรและวิภังค์)

ภาค ๔ เล่ม ๑๐ — ๙. มหาสติปัฏฐานสูตร

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ๗. สติปัฏฐานวิภังค์ แจกสติปัฏฐาน

กิเลสเครื่องกั้นจิตมิให้บรรลุฌาณและความดี ได้แก่ กามฉันท์ พยาบาณ ถีนมิทธะ อุทธัจจกุกกุจจะ วิจิกิจฉา — พึงรู้เพื่อชำระก่อนเจริญฌานหรือวิมุติ

ภาค ๔ เล่ม ๒๒ — อังคุตตรนิกาย — ฉักกนิบาต — วรรคที่ ๑ นีวรณวรรค

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ๑๒. ฌานวิภังค์ (ชำระนีวรณ์ ๕ — ฯลฯ)

กิเลสอันร้อยรัด ผูกสัตว์ไว้ในวัฏฏ์ ต้องละตามลำดับมรรคผลเพื่อถึงพระนิพพาน — ในภาษาบาลีและความย่อฉบับนี้มักสะกด สัญโญชน์

ภาค ๔ เล่ม ๓๔ — อภิธรรม กถาวัตถุ — ๕. แม่บทว่าด้วยกลุ่มสัญโญชน์

ภาค ๔ เล่ม ๙ — มหาลิสูตร (สัญโญชน์ ๑๐ กับ มรรคผล — ฯลฯ)

การพัฒนาตนเอง

ฐานแห่งความสำเร็จ ๔ ประการ ฉันทะ (ความพอใจรักใคร่) วิริยะ จิตตะ วิมังสา — อันปรารถนาให้บรรลุเจตสิกธรรมอันวิเศษหรือคุณสมาธิ

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ๙. อิทธิปาทวิภังค์ แจกอิทธิบาท

ภาค ๔ เล่ม ๑๐ — มหาปรินิพพานสูตร — โพธิปักขิยธรรม (อิทธิบาท ๔)

ความเพียรชอบ ๔ คือเพียรกันมิให้บาปอันไม่เคยมีบังเกิด เพียรละบาปที่บังเกิดแล้ว เพียรให้กุศลอันไม่เคยมีบังเกิด เพียรอุปถั่มรักษากุศลที่บังเกิดแล้ว

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ๘. สัมมัปปธานวิภังค์

ธรรมอันทรงฤทธิ์หรือเป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา — คู่สมฐกับ สังขารอันมีพละและกำลังในทางปฏิบัติ

ภาค ๔ เล่ม ๑๙ — สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค (อินทรียสังยุตต์, พลสังยุตต์ — ฯลฯ)

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ๕. อินทริยวิภังค์ (อินทรีย์คือศรัทธา ฯลฯ ถึง ปัญญา — ฯลฯ)

ความไม่ประมาทในกุศล เป็นยอดกุศลและเป็นทางแห่งไม่มรณะโดยอุปมาในพระอภิธรรมเทศนา — ในสูตรเน้นอุปมัฏฐานแห่งการใส่ใจในกัลยาณธรรม

ภาค ๔ เล่ม ๒๒ — ฉักกนิบาต — วรรคที่ ๕ ธัมมิกวรรค (ความไม่ประมาท บรรลุสองฝ่าย — ฯลฯ)

ธรรมที่บุคคลพึงทำเพื่อเป็นที่พึ่งแก่ตน ได้แก่ มีศีล สดับมาก คบกัลยาณมิต ว่าง่าย ฯลฯ จนครบสิบข้อตามอรรถแห่งสูตร

ภาค ๔ เล่ม ๒๔ — อังคุตตรนิกาย ทสกนิบาต — วรรคที่ ๒ นาถกรณวรรค

การดำเนินชีวิตและการอยู่ร่วมกันในสังคม

ทางแห่งกุศลทางกาย วาจา ใจ ๑๐ ข้อ เป็นหลักคุณธรรมพื้นฐานเชื่อมสุคติ — ฝ่ายตรงกันข้ามคือ อกุศลกรรมบถ ๑๐

ภาค ๔ เล่ม ๑๒ — มัชฌิมนิกาย — ๔๑. สาเลยยกสูตร (สุจริต/กุศลกรรมบถ ๑๐ — ฯลฯ)

อันเป็นเครื่องอยู่อันสูง ได้แก่ เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา — อันแผ่กว้างออกโดยไม่อาฆาต เรียกอีกอย่างว่า อัปปมัญญา (ไม่จำกัด)

ภาค ๔ เล่ม ๓๕ — อภิธรรม วิภังค์ — ๑๓. อัปปมัญญาวิภังค์

ภาค ๔ เล่ม ๑๐ — มหานิทานสูตร (บำเพ็ญฌานและพรหมวิหาร ๔ — ฯลฯ)

เครื่องเยียวยาและประคับหมู่คณะ ได้แก่ การให้ การเจรจาไพเราะ การบำเพ็ญประโยชน์ การวางตนสมถะตามฐานะ (สมานัตตตา) — ฝ่ายคฤหัสถ์อุปมาในสังฆฏฐกะ ฯลฯ

ภาค ๔ เล่ม ๒๑ — อังคุตตรนิกาย จตุกกนิบาต — วรรคที่ ๔ จักกวรรค

หลักให้บุคคลในอุเทสน์ระลึกระคนถึงกันด้วยความนับถือ เกื้อกูลและน้ำหนึ่งใจ — อันเป็นปัจจัยแก่สังฆสามัคคีตามอรรถแห่งสูตร

ภาค ๔ เล่ม ๒๒ — ฉักกนิบาต — วรรคที่ ๒ สาราณิยาทิวรรค

ธรรมอันมิใช่ที่ตั้งแห่งความเสื่อม ช่วยให้หมู่คณะหรือคณะสงฆ์รุ่งคลอง — อันทรงแสดงแก่วัจฉีและภิกษุในหัวข้อ ๕ ปัญจก ฯลฯ

ภาค ๔ เล่ม ๑๐ — มหาปรินิพพานสูตร — อปริหานิยวัจฉี/ภิกษุ ๗ ข้อ

ภาค ๔ เล่ม ๒๓ — สัตตกนิบาต — วรรคที่ ๓ วัชชีวรรค (อปริหานิยญาณ ๗)

หน้าที่อันวิญญูพึงรักษาต่อบริวารหกพวก มารดาบิดา ครู คู่ครอง มิตร ทาส สมณพราหมณ์ — ตามแบบ สิงคาลกสูตร

ภาค ๔ เล่ม ๑๑ — ทีฆนิกาย — สิงคาลกสูตร — ทิศ ๖

ลำเอียง ๔ อันอันตรายแก่กิจ คือ ลำเอียงเพราะรัก ชัง หลง กลัว — ผู้พิพากษาและกษัตริย์พึงรู้เพื่อรักษาธรรมนิยง

ภาค ๔ เล่ม ๒๑ — จตุกกนิบาต — วรรคที่ ๒ จรวรรค (อคติ ๔)

อันพึงรู้เพื่อเลือกคบบุรุษ ลักษณะอันยากจะอาศัย (มิตรเทียม) กับลักษณะอุปการะ (มิตรแท้) ตามสิงคาลกสูตร

ภาค ๔ เล่ม ๑๑ — สิงคาลกสูตร — มิตรแท้/มิตรเทียม